Broszura „Wybrane projekty Interreg dotyczące wody. Przykłady rozwiązań dla polskich instytucji” to efekt współpracy w ramach Spotkania tematycznego, dotyczącego wodnych projektów Interreg, które odbyło się z udziałem zaproszonych instytucji 10 października 2025 roku w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej w Warszawie.
Publikacja zawiera rozwiązania dotyczące wody, wypracowane wspólnie przez polskich i zagranicznych partnerów w siedmiu różnych programach Interreg. Program umożliwia rozwój sąsiadujących przygranicznych regionów lądowych i morskich (programy transgraniczne), rozwiązywanie problemów wykraczających poza granice państw (programy transnarodowe) oraz budowanie potencjału instytucji uczestniczących w przygotowaniu i realizacji polityk rozwoju regionalnego (program międzyregionalny). Z Programu Interreg korzystamy również my – Interreg Litwa-Polska i Interreg Region Morza Bałtyckiego.
Departament Współpracy Terytorialnej zorganizował spotkanie wybranych projektów Interreg, zajmujących się m.in. gospodarką wodną i morską, zapobieganiem powodziom, ochroną ekosystemu morza i jezior, rozwiązaniami opartymi na naturze, wśród nich realizowany przez Fundację Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich z Uniwersytetem Warszawskim oraz partnerami z Litwy i Łotwy „Lakes connect – Ochrona jezior poprzez współpracę̨ transnarodową i innowacyjne strategie”, w ramach którego na Mazurach pilotażowo badany był w jeziorach mikroplastik.
W interaktywnej broszurze znajdziemy informacje na temat konkretnych rozwiązań oraz spodziewanych rezultatów projektów dotyczących zaopatrzenia w wodę, oczyszczania wody, adaptacji do zmian klimatu, wód morskich oraz zarządzania zasobami wodnymi. Linki w dokumencie odsyłają do gotowych narzędzi wspomagania decyzji, platform, geoportali, dobrych praktyk, planów, strategii i podręczników etc., także do stron poszczególnych projektów oraz do źródeł informacji o programach Interreg.
Opracowanie broszury: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej
Wydział Współpracy Transnarodowej i Międzyregionalnej w Katowicach
Departament Współpracy Terytorialnej
PROJEKT LAKES CONNECT
Projekt Lakes connect to trzy kraje Polska, Litwa i Łotwa na rzecz ochrony jezior. Projekt koordynował Uniwersytet Warszawski, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, do partnerstwa zaproszona została Fundacja Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich w Giżycku. Lakes connect to innowacyjny projekt realizowany w ramach programu Interreg Baltic Sea Region, który ma na celu ochronę jezior poprzez współpracę transnarodową i zastosowanie nowatorskich rozwiązań. Projekt łączy partnerów z różnych krajów, aby wspólnie tworzyć strategie i działania na rzecz zrównoważonego zarządzania zasobami wodnymi.
Przeprowadzone zostały pilotażowe badania jakości wód w wybranych zbiornikach przed, w trakcie i po ścisłym sezonie turystycznym, pod kątem zawartości mikroplastiku, metali ciężkich, azotu, fosforu i zanieczyszczeń organicznych. W ramach projektu odbyły się badania mazurskich akwenów wiosną, latem i jesienią, wówczas pobierano próbki wody z trzech mazurskich jezior, jeziora Jagodne, Krzywa Kuta i Łabap. Próbki wody pobierała dr Ewa Babkiewicz z Centrum Nauk Biologiczno–Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego z pracownikami FOWJM, by przekazać je do dalszych badań. Za pomoc i współpracę przy przeprowadzeniu badań dziękujemy również załodze Portu Sztynort! Równolegle takie same badania przeprowadzone zostały przez zespół badawczy na terenie kilku wybranych jezior na Litwie oraz Łotwie.
Pilotażowe badania jakości wody w zbiornikach wodnych zostały przeprowadzone dla określenia zawartości całkowitego azotu i fosforu oraz osadów z najgłębszych miejsc w wybranych jeziorach i miejscach przybrzeżnych, blisko potencjalnych źródeł zanieczyszczenia oraz pomiary parametrów wody jak temperatura czy zawartość tlenu w profilu pionowym.
Czy wiecie, że?
– cząsteczki o średnicy mniejszej niż 5 mm, to mikroplastik!
– mikroplastik powstaje na skutek degradacji tworzyw sztucznych np. butelek PET.
– nanoplastik czyli cząsteczki mniejsze niż kilka mikrometrów, zostały w 2022 roku po raz pierwszy wykryte na obu biegunach Ziemi.
O tym mówili naukowcy podczas zajęć z seniorami w siedzibie FOWJM, a także młodzieżą z Polski, Grecji i Turcji, która brała udział w międzynarodowej wymianie „Erasmus” w Stacji Hydrologicznej w Pilchach, realizowanej przez Zespół Szkolno-Przedszkolny w Dąbrówce. Tematem wiodącym był wszechobecny mikroplastik, a młodzież chętnie brała udział w doświadczeniach i aktywnie uczestniczyła w zajęciach.
Powstał model transnarodowej współpracy między lokalnymi władzami, a różnymi instytucjami i organizacjami. Ważne było połączenie i zsieciowanie władz samorządowych, ośrodków naukowych, organizacji pozarządowych i przedsiębiorców – stworzenie wspólnej platformy wymiany informacji (konferencja, informacje online). Projekt skupiał się na promowaniu turystyki zrównoważonej i praktyk odpowiedzialnego turysty, jego roli w poprawie jakości wód jeziornych w regionach turystycznych. Główny cel – podnoszenie świadomości i wiedzy na temat zanieczyszczeń jezior. Stworzono publiczną bazę informacji dla jednostek i instytucji zainteresowanych ochroną jezior – to zestaw praktycznych rekomendacji i interaktywna mapa kontaktów. Powstała baza wiedzy o wpływie turystyki na jeziora dla mieszkańców, Zielona koncepcja dla gmin na podstawie wyników badań, a także Program szkoleniowy dla naukowców i lokalnych władz.
Kluczowe efekty projektu:
1. Model współpracy transnarodowej między lokalnymi władzami
Stworzyliśmy solidny model współpracy transnarodowej, który ułatwia dialog politycznyi wspólne przeglądy zanieczyszczeń jezior spowodowanych turystyką. Model zawiera bazę kontaktów z lokalnymi władzami zainteresowanymi ochroną jezior oraz zestaw praktycznych rekomendacji.
Link do modelu: https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/#output-0
2. Model współpracy transnarodowej dla władz lokalnych, jednostek naukowych i innych organizacji
Zaprojektowaliśmy model ułatwiający dialog i wspólne działania na rzecz ochrony zasobów wodnych, funkcjonujący jako centrum łączące kluczowych aktorów, w tym decydentów, jednostki naukowe, NGO i inne organizacje. Wynik ten jest dostępny w formatach cyfrowych: interaktywna mapa online i wideo tutorial na YouTube.
Link: https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/#output-1
3. Publiczna baza wiedzy dla obywateli o wpływie turystyki na jeziora
Opracowaliśmy publiczną bazę wiedzy, aby edukować obywateli na temat wpływu turystyki na jeziora. Działania obejmują wydarzenia na świeżym powietrzu, webinaria online, kampanie informacyjne oraz instalację edukacyjnych plakatów w pobliżu jezior. Stworzyliśmy także materiały informacyjne dotyczące zanieczyszczeń mikroplastikami i zmiany codziennych nawyków na bardziej zrównoważone.
Link: https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/#output-2
4. Zielona koncepcja dla gmin na podstawie badań pilotażowych
Zielona koncepcja dla gmin została opracowana na podstawie wyników badań pilotażowych, dotyczących wpływu turystyki na jakość wody w jeziorach. Zarówno wyniki badań jak i stworzone na ich podstawie rekomendacje, mające na celu ograniczenie negatywnego wpływu turystyki na wodę w jeziorach.
Link: https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/#output-6
5. Program szkoleniowy dla naukowców i lokalnych władz
Opracowaliśmy scenariusz warsztatów, a także przeprowadziliśmy w jego oparciu spotkanie “Nauka spotyka administrację: Interreg Lakes connect w poszukiwaniu wspólnych celów”, Warsztaty te miały na celu pokazanie praktycznych możliwości współpracy i efektywnej komunikacji między naukowcami a przedstawicielami administracji publicznej.
Link https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/#output-7
Fundacja Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich jest partnerem wiodącym w ramach programu Interreg Baltic Sea Region w projekcie „LAKES CONNECT- Building networking hub for units interested in lakes protection in Baltic Sea tourist regions”. Projekt realizowany był przez Centrum Nauk Biologiczno – Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z partnerami z Polski, Litwy i Łotwy, w tym z Fundacją Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich. Partner łotewski – Łotewski Instytut Ekologii Wodnej – to instytut zajmujący się badaniami podstawowymi i stosowanymi w zakresie ekologii i problemów środowiskowych w ekosystemach Morza Bałtyckiego i słodkowodnych. Litewski partner – Izba Handlowa, Przemysłowa i Rzemieślnicza w Telszach – jest instytucją odpowiedzialną za podnoszenie świadomości decydentów w kontekście zanieczyszczeń środowiska.
W projekcie Lakes connect biorą udział dwie jednostki reprezentujące władze lokalne, które stanowią również grupę docelową: to właśnie Fundacja Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich (Polska) i Gmina Gulbene (Łotwa). Fundacja jest organizacją pozarządową działającą w imieniu i na rzecz społeczności lokalnych. Zrzesza 23 miasta i gminy z regionu. Gmina Gulbene leży w północno-wschodniej części Łotwy i obejmuje swoim zasięgiem 13 wsi oraz terytorium administracyjne miasta Gulbene.
Celem projektu jest współpraca krajów obszaru Morza Bałtyckiego nad poprawą jakości życia jego mieszkańców. W ramach projektu jednostki naukowe z trzech krajów nadbałtyckich, Polski, Litwy i Łotwy, przeprowadziły pilotażowe badania jakości wód w wybranych zbiornikach wodnych, pod kątem zawartości mikroplastiku, metali ciężkich i zanieczyszczeń organicznych. Opracowane wyniki posłużyły do zdefiniowania problemów, a także poszukiwań rozwiązań zapobiegających i zmniejszających zanieczyszczenia wód w miejscach turystycznych. Wczesne określenie problemu oraz stworzenie strategii dotyczącej pojawiających się zagrożeń w jeziorach, może wpłynąć na poprawę jakości oraz zapobieganie emisji szkodliwych substancji do zbiorników wodnych. Działania realizowane były w 2023 i 2023 roku.
O projekcie mówimy na różnych forach jak Parlamentarny Zespół ds. ochrony jezior, powołany przez pochodzącą z Giżycka senatorkę Jolantę Piotrowską, której temat zrównoważonego rozwoju i ochrony akwenów jest bardzo bliski. Zespół działa w interdyscyplinarnym gronie z udziałem różnych instytucji, samorządów, naukowców i organizacji pozarządowych. Lokalnie na Mazurskiej Naradzie o Zrównoważonej Turystyce Wodnej, czy na forum międzynarodowym – Fundacja jako jedyny przedstawiciel Polski jest członkiem nEUlakes Sieci Europejskich Jezior z siedzibą w Iseo we Włoszech.
Lakes connect uruchomił też i miał wpływ na kolejne działania, projekty na rzecz ochrony jezior, gdzie możemy wykorzystywać nabyte doświadczenia i kontakty. Z programu Interreg Litwa – Polska Fundacja Ochrony Wielkich Jezior realizowany „EcoCamp – każdy może żyć ekologicznie” i projekt „Wodna Sieć Ekologiczna”, w ramach którego m.in. zakupiony został dron wodny monitorujący stan jezior, jedyny taki w regionie i w Polsce (MobileMonitoring), badania z jego wykorzystaniem przeprowadzane są również na Litwie, autonomiczna boja badawcza i mobilne mierniki jakości wody, tworzące pilotażowy System Monitorowania Jakości Wody, powstaje też ekologiczny, drewniany plac zabaw „Mazurski Szczupak” jako początek „Aqua Mazury” | Świat Wody i Przyrody przy siedzibie Fundacji. Opracowana została też pierwsza mobilna aplikacja „Kraina Wielkich Jezior”, zawierająca mapę z punktami zrzutu nieczystości z jachtów, a w przyszłości planowanych kilkadziesiąt nowych miejsc, portów i przystani które będą wyposażone w pompy odbioru nieczystości ciekłych w ramach strategicznego projektu „Sanitacji jezior”, koordynowanego przez Stowarzyszenie Wielkie Jeziora Mazurskie 2020, zrzeszajacego mazurskie gminy. To również „Program ochrony i rewitalizacji rzek, jezior” tworzony z udziałem naukowców i wiele wydarzeń angażujących lokalną społeczność, bo najważniejsze to zmieniać świadomość. I najnowszy projekt Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego i Samorządu Województwa Warmii i Mazur „Adaptacja regionu do zmian klimatu” Pathways2Resilience, w którym również uczestniczymy (program Horyzont Europa).
O projekcie na stronie FOWJM jeziora.com.pl oraz w aplikacji Kraina Wielkich Jezior
Opracowanie: Małgorzata Kulas-Szyrmer Fundacja Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich